рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдЬैрд╕े рд╢ौрд░्рдп рдЧाрдеा рд╕े рднрд░ा рд╣ुрдЖ рд╣ै рд╡ैрд╕े рд╣ी рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХрд▓ा рдоें рднी рдХрднी рднी рд╡िрд╖рдп рдХрдо рдирд╣ीं рдЖंрдХा рдЧрдпा рд╣ै | рдкुрд░ाрдиे рд╕рдордп рдоें рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рд░ाрдЬा рдЕрдкрдиे рдЖрд╡ाрд╕, рд░рдг рдпा рдиिрд╡ाрд╕ рдХे рд▓िрдП рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рд╡ाрддे рдеे। рдпे рджुрд░्рдЧ рдмрд╣ुрдд рд╣ी рднрд╡्рдп рдПрд╡ं рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдмрдиाрдП рдЬाрддे рдеे рдХी рдпрд╣ाँ рд╕े рдЕрдкрдиे рд╢рдд्рд░ुрдУं рдкрд░ рдирдЬрд░ рднी рд░рдЦी рдЬा рд╕рдХे рдФрд░ рдЕрдкрдиे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдХी рдЬा рд╕рдХे। рдЗрди рджुрд░्рдЧों рдХी рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХрд▓ा рдЖрдЬ рднी рджेрдЦрддे рд╣ी рдмрдирддी рд╣ै।
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рд░ाрдЬрдкूрддों рдХे рдирдЧрд░ों рдФрд░ рдк्рд░ाрд╕рджों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдкрд╣ाрдбि़рдпों рдоें рд╣ुрдЖ, рдХ्рдпोрдХि рд╡рд╣ां рд╢ुрдд्рд░рдУं рдХे рд╡िрд░ूрдж्рдз рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХे рд╕ाрдзрди рдеे। рдпрд╣ां рдХे рд░ाрдЬा рд╢ुрдХ्рд░рдиीрддि рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЕрдкрдиे рджुрд░्рдЧों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рд╡ाрддे рдеे | рд╢ुрдХ्рд░рдиीрддि рдоें рджुрд░्рдЧो рдХी рдиौ рд╢्рд░ेрдгिрдпों рдХा рд╡рд░्рдгрди рдХिрдпा рдЧрдпा।
рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╢ैрдХ्рд╖िрдХ, рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдПрд╡ं рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╕ंрдЧрдарди (UNESCO) рдиे рд░ाрдЬ्рдп рд╕рд░рдХाрд░ рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рдХा рджрд░्рдЬा рджिрд▓ाрдиे рд╣ेрддु рднेрдЬे рдЧрдП рд╕ाрдд рдХिрд▓ों рдоें рдЫрд╣ рдХिрд▓ों рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╕्рдерд▓ों рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै | рдЗрдирдоें рдЪिрдд्рддौрдб़рдЧрдв़ рджुрд░्рдЧ, рд░рдгрдердо्рднौрд░ рджुрд░्рдЧ (рд╕рд╡ाрдИ рдоाрдзोрдкुрд░), рдХुрдо्рднрд▓рдЧрдв़ рджुрд░्рдЧ(рд░ाрдЬрд╕рдоंрдж), рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░ рджुрд░्рдЧ, рдЖрдоेрд░ рджुрд░्рдЧ-рдЖрдоेрд░ (рдЬрдпрдкुрд░), рдЧाрдЧрд░ोрдг рджुрд░्рдЧ(рдЭाрд▓ाрд╡ाрдб़) рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं|
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рджुрд░्рдЧों рдХे рдк्рд░рдХाрд░ (Rajasthan Types of Forts/Kile/Durg)
- рдПрд░рдг рджूрд░्рдЧ – рдЦाрдИ, рдХांрдЯों рддрдеा рдХрдаौрд░ рдкрдд्рдерд░ों рд╕े рдпुрдХ्рдд рдЬрд╣ां рдкрд╣ुंрдЪрдиा рдХрдаिрди рд╣ो рдЬैрд╕े – рд░рдгрдердо्рднौрд░ рджुрд░्рдЧ।
- рдкाрд░िрдЦ рджूрд░्рдЧ – рдЬिрд╕рдХे рдЪाрд░ों рдУрд░ рдЦाрдИ рд╣ो рдЬैрд╕े -рд▓ोрд╣рдЧрдв़/рднрд░рддрдкुрд░ рджुрд░्рдЧ।
- рдкाрд░िрдз рджूрд░्рдЧ – рдИрдЯ, рдкрдд्рдерд░ों рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рдордЬрдмूрдд рдкрд░рдХोрдЯा -рдпुрдХ्рдд рдЬैрд╕े -рдЪिрдд्рддौрдб़рдЧрдв рджुрд░्рдЧ
- рд╡рди/рдУрд░рдг рджूрд░्рдЧ – рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╡рди рд╕े рдв़рдХा рд╣ुрдЖ рдЬैрд╕े- рд╕िрд╡ाрдгा рджुрд░्рдЧ।
- рдЬрд▓/рдУрджрдХ – рдкाрдиी рд╕े рдШिрд░ा рд╣ुрдЖ рдЬैрд╕े – рдЧाрдЧрд░ोрди рджुрд░्рдЧ
- рдЧिрд░ी рджूрд░्рдЧ – рдПрдХांрдд рдоें рдкрд╣ाрдб़ी рдкрд░ рд╣ो рддрдеा рдЬрд▓ рд╕ंрдЪрдп рдк्рд░рдмंрдз рд╣ो рдЬैрд╕े-рдХुрдо्рднрд▓рдЧрдв़ рджुрд░्рдЧ
- рд╕ैрди्рдп рджूрд░्рдЧ – рдЬिрд╕рдХी рд╡्рдпूрд╣ рд░рдЪрдиा рдЪрддूрд░ рд╡ीрд░ों рдХे рд╣ोрдиे рд╕े рдЕрднेрдж्рдп рд╣ो рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ैं
- рд╕рд╣ाрдп рджूрд░्рдЧ – рд╕рджा рд╕ाрде рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдмंрдзुрдЬрди рдЬिрд╕рдоें рд╣ो।
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рджुрд░्рдЧ (Rajasthan Famous Forts/Kile/Durg)
- рдпрд╣ рдЪिрдд्рд░рдХुрдЯ рдкрд╣ाрдб़ी рдкрд░ рдмрдиा, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рдк्рд░ाрдЪीрдирддрдо рдЧिрд░ी рджुрд░्рдЧ рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЪिрдд्рд░ांрдЧрди рдоौрд░्рдп рдиे 8 рд╡ीं рд╕рджी рдоें рдХрд░рд╡ाрдпा।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХो рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рдЧौрд░рд╡, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рджрдХ्рд╖िрдг рдкूрд░्рд╡ рдХा рдк्рд░рд╡ेрд╢рдж्рд╡ाрд░ рддрдеा рджुрд░्рдЧों рдХा рд╕िрд░рдоौрд░ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ैं।
- рдЗрд╕ рдХिрд▓े рдХे рдмाрд░े рдоें рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि “рдЧрдв рддो рдЪिрдд्рддौрдб़рдЧрдв рдмाрдХी рд╕рдм рдЧрдвैрдпा”।
- рдЪिрдд्рддौрдбреЪреЭ рджुрд░्рдЧ рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рджुрд░्рдЧ рд╣ै।
- рдк्рд░рдердо рд╕ाрдХा - рд╕рди् 1303 рдИ. рдоें рдоेрд╡ाрдб़ рдХे рдорд╣ाрд░ाрдгा рд░ाрд╡рд▓ рд░рддрдирд╕िंрд╣ рдЪिрдд्рддौрдб़ рдХा рдк्рд░рдердо рд╕ाрдХा рд╣ुрдЖ। рдЗрд╕рдоें рдорд╣ाрд░ाрдгा рд░ाрд╡рд▓ рд░рддрдирд╕िंрд╣ рдХी рдкрдд्рдиी рдкрдж्рдоिрдиी рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рд░ाрдЬрдкूрдд рд╕्рдд्рд░िрдпों рдиे 'рдЬौрд╣рд░' рдХिрдпा рд╡ рдорд╣ाрд░ाрдгा рд░ाрд╡рд▓ рд░рддрдирд╕िंрд╣ рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рд░ाрдЬрдкूрддों (рд╕ेрдиाрдиाрдпрдХ рдЧोрд░ा рд╡ рдмाрджрд▓ рд╕рд╣िрдд) рдиे 'рдХेрд╕рд░िрдпा' рдХिрдпा| рдЪिрдд्рддौрдбрдЧрдв़ рдХो рдЖрдХ्рд░ाрди्рдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдЖрдХ्рд░ाрди्рддा рдЕрд▓्рд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬी рдеा। рдЙрд╕рдиे рджुрд░्рдЧ рдХा рдиाрдо рдмрджрд▓рдХрд░ рдЦिрдЬ्рд░ाрдмाрдж рдХрд░ рджिрдпा। рдЪिрдд्рддौрдбрдЧрдв़ рдХे рдк्рд░рдердо рд╕ाрдХे/ рдпुрдж्рдз рдХा рдЖंрдЦों рджेрдЦी рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдХा рджрд░рдмाрд░ी рдХрд╡ि рдФрд░ рд▓ेрдЦрдХ рдЕрдоीрд░ рдиे рдЕрдкрдиी рдХृрддि "рддाрд░ीрдЦ -рдП-рдЕрд▓ाрдИ" рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा।
- рдж्рд╡िрддीрдп рд╕ाрдХा - 1534-35 рдИ. рдоें рд╢ाрд╕рдХ рд╡िрдХ्рд░рдоाрджिрдд्рдп рдХрд░्рдоाрд╡рддी рдЕрдеाрд░्рде рдХрд░्рдгाрд╡рддी рд╡िрдХ्рд░рдоाрджिрдд्рдп рдХी рдоाрддा рдЗрд╕ рд╕рдордп рдЧुрдЬрд░ाрдд рдХे рд╢ाрд╕рдХ рдмрд╣ाрджुрд░ рд╢ाрд╣ рдиे рдЪिрдд्рддौрдб़ рдкрд░ рдЖрдХ्рд░рдордг рдХिрдпा рддрдм рдХрд░्рдоाрд╡рддी рдиे рд╣ुрдоाрдпु рд╕े рд╕рд╣ाрдпрддा рд╣ेрддु рд░ाрдЦी рднेрдЬी рдкрд░ рд╣ुрдоाрдпूं рд╕рд╣ाрдпрддाрд░्рде рдирд╣ीं рдЖ рд╕рдХे | рдпुрдж्рдз рдХे рдЙрдкрд░ाрди्рдд рдорд╣ाрд░ाрдгी рдХрд░्рдгाрд╡рддी рдиे рдЬौрд╣рд░ рдХिрдпा।
- рддृрддीрдп рд╕ाрдХा - рд╕рди् 1567- 68 рдоें рдЙрджрдп рд╕िंрд╣ рдЪिрдд्рддौрдб़ рдХा рд╢ाрд╕рди рдЬрдпрдорд▓ рдлрдд्рддा рдХो рд╕ौंрдкрдХрд░ рд╕्рд╡рдпं рдЙрджрдпрдкुрд░ рдЧрдП | рддрдм рдЕрдХрдмрд░ рдХे рдЖрдХ्рд░рдордг рд╕े рдЬрдпрдорд▓ рд░ाрдаौрдб़ рдФрд░ рдкрддा рд╕िрд╕ोрджिрдпा рдХी рдХिрд▓े рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд╡ीрд░рдЧрддि рд╣ोрдиे рдкрд░ рд░ाрдЬрдкूрдд рд╕्рдд्рд░िрдпों рдиे рдЬौрд╣рд░ рдХिрдпा |
- рдмीрдард▓ी рдкрд╣ाрдб़ी рдкрд░ рдмрдиा рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХो рдЧрдв़рдмीрдард▓ी рдХे рдиाрдо рд╕े рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
- рдпрд╣ рдЧिрд░ी рд╢्рд░ेрдгी рдХा рджुрд░्рдЧ рд╣ै। рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдкाрдиी рдХे рдЭाрд▓рд░ों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЕрдЬрдоेрд░ рдирдЧрд░ рдХे рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рдЪैрд╣ाрди рдирд░ेрд╢ рдЕрдЬрдпрд░ाрдЬ/рдЕрдЬрдпрдкाрд▓ рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा рдЬो 2865 рдлीрдЯ рдКंрдЪी рдкрд╣ाреЬी рдкрд░ рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ै।
- 17рд╡ीं рд╕рджी рдоें рд╢ाрд╣рдЬрд╣ाँ рдХे рдПрдХ рд╕ेрдиाрдкрддि рдмीрдард▓рджाрд╕ рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕ рдХिрд▓े рдХी рдорд░рдо्рдордд рдХрд░рд╡ाрдИ рдЧрдпी |
- рдоेрд╡ाрдб़ рдХे рд░ाрдгा рд░ाрдпрдорд▓ рдХे рдпुрд╡рд░ाрдЬ (рд░ाрдгा рд╕ांрдЧा рдХे рднाрдИ) рдкृрде्рд╡ी рд░ाрдЬ (рдЙрдб़рдгा рдкृрде्рд╡ी рд░ाрдЬ) рдиे рдЕрдкрдиी рддीрд░ांрдЧрдиा рдкрдд्рдиी рддाрд░ाрдмाрдИ рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиाрдо рддाрд░ाрдЧрдв़ рд░рдЦा।
- рд░ूрдаी рд░ाрдиी (рд░ाрд╡ рдоाрд▓рджेрд╡ рдХी рдкрдд्рдиी) рдЖрдЬीрд╡рди рдЗрд╕ी рджुрд░्рдЧ рдоें рд░рд╣ी। рд░ूрдаी рд░ाрдиी рдХा рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдиाрдо рдЙрдоाрджे рднрдЯिрдпाрдгी рдеा।
- рддाрд░ाрдЧрдв़ рджुрд░्рдЧ рдХी рдЕрднेрдж्рдпрддा рдХे рдХाрд░рдг рд╡िрд╢рдк рд╣ैрдмрд░ рдиे рдЗрд╕े “рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рдЬिрдм्рд░ाрд▓्рдЯрд░ ” рдЕрдерд╡ा “рдкूрд░्рд╡ рдХा рджूрд╕рд░ा рдЬिрдм्рд░ाрд▓्рдЯрд░” рдХрд╣ा рд╣ै।
- рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рд╣рд░рдмिрд▓ाрд╕ рд╢ाрд░рджा рдиे “рдЕрдЦрдмाрд░-рдЙрд▓-рдЕрдЦрдпाрд░” рдХो рдЙрдж्рдШृрдд рдХрд░рддे рд╣ुрдП рд▓िрдЦा рд╣ै, рдХि рддाрд░ाрдЧрдв़ рдХрджाрдЪिрдд рднाрд░рдд рдХा рдк्рд░рдердо рдЧिрд░ी рджुрд░्рдЧ рд╣ै।
- рддाрд░ाрдЧрдв़ рдХे рднीрддрд░ рд╕рдмрд╕े рдКँрдЪे рднाрдЧ рдкрд░ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕ंрдд рдоीрд░ाрди рд╕ाрд╣ेंрдм (рддाрд░ाрдЧреЭ рдХे рдк्рд░рдердо рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдоीрд░ рд╕ैрдпрдж рд╣ुрд╕ैрди рдЦिंрдЧрд╕рд╡ाрд░) рдХी рджрд░рдЧाрд╣ рд╕्рдеिрдд рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рджेрд╡рд╕िंрд╣ рд╣ाрдб़ा/рдмрд░рд╕िंрд╣ рд╣ाрдб़ा рдиे 1354 рдИ. рдоें рдХрд░рд╡ाрдпा рдЬो рдХि рдШрдиे рдЬंрдЧрд▓ों рдХी рдкрд╣ाреЬी рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ै।
- рддाрд░े рдЬैрд╕ी рдЖрдХृрддि рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиाрдо рддाрд░ाрдЧрдв़ рдкрдб़ा। рдЗрд╕े рдмूंрджी рдХा рдХिрд▓ा рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं |
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ “рдЧрд░्рдн рдЧुंрдЬрди рддोрдк” рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै।
- рднीрдо рдмुрд░्рдЬ рдФрд░ рд░ाрдиी рдЬी рдХी рдмाрд╡рдб़ी (рд░ाрд╡ рдЕрдиिрд░ूрдж्рдз рд╕िंрд╣) рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдоे рд╕्рдеिрдд рд╣ैं
- рд░ंрдЧ рд╡िрд▓ाрд╕ (рдЪिрдд्рд░рд╢ाрд▓ा) рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ैं। рд░ंрдЧ рд╡िрд▓ाрд╕ рдЪिрдд्рд░рд╢ाрд▓ा рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЙрдо्рдоेрдж рд╕िंрд╣ рд╣ाрдб़ा рдиे рдХिрдпा।
- рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдХिрдк्рд▓्рд░िрди рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрд╕ рдХिрд▓े рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рднूрдд-рдк्рд░ेрдд рд╡ рдЖрдд्рдоाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा। рддाрд░ाрдЧрдв рджुрд░्рдЧ (рдмूंрджी) рднिрдд्рддि рдЪिрдд्рд░рдг рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рдХिрдпा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рддिрд▓рд╕्рдоी рдХिрд▓ा рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै|
- рд╕рд╡ाрдИ рдоाрдзोрдкुрд░ рдЬिрд▓े рдоें рд╕्рдеिрдд рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдЕрд░ाрд╡рд▓ी рдХी рдШिрд░ा рд╣ुрдЖ рдПрд░рдг рджुрд░्рдЧ рд╣ै।
- рд╡िрд╢ाрд▓ рдкрд░्рд╡рдд рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ोрддे рд╣ुрдП рднी рджूрд░ рд╕े рджेрдЦрдиे рдкрд░ рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рджिрдЦाрдИ рдирд╣ीं рджेрддा рд╣ै рдЬрдмрдХि рдЗрд╕рдХे рдКрдкрд░ рд╕े рд╢рдд्рд░ु рдХो рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдж्рд╡ाрд░ рдиौрд▓рдЦा рджрд░рд╡ाрдЬा рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै|
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдиाрдо рд░ंрдд:рдкुрд░ (рд░рдг рдХी рдШाрдЯी рдоें рд╕्рдеिрдд рдирдЧрд░) рдеा| "рд░рдг" рдЙрд╕ рдкрд╣ाреЬी рдХा рдиाрдо рд╣ै рдЬो рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рд╕े рдХुрдЫ рдиीрдЪे рд╕्рдеिрдд рд╣ै рддрдеा "рдеंрдн" рдЙрд╕ рдкрд╣ाреЬी рдХा рдиाрдо рд╣ै рдЬिрд╕ рдкрд░ рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рд╕्рдеिрдд рд╣ै рдЗрд╕ी рд╡рдЬрд╣ рд╕े рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиाрдо рд░рдгрдердо्рднोрд░ рдкрдбा|
- рдХिрди्рддु "рд╣рдо्рдоीрд░ рд░ाрд╕ो" рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдиाрдо "рд░рдгрд╕्рддрдо्рднрдкुрд░" рдеा|
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ 18рд╡ीं рд╕рджी рдоें рдЬрдЧрдд/рдЬрдпंрдд рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд рджुрд░्рдЧ рд╣ै।
рдиोрдЯ: рдХुрдЫ рдкुрд╕्рддрдХों рдоें 994 рдИ. рдоें рд░рдгрдердо्рдмрди рджेрд╡ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ै| - 1301 рдИ. рдоें рдпрд╣ाँ рд░ाрдгा рд╣рдо्рдоीрд░ рддрдеा рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬी рдХे рдмीрдЪ рдпुрдж्рдз рд╣ुрдЖ рдеा | рд░ाрдгा рд╣рдо्рдоीрд░ рдХे рдмाрд░े рдоें рдПрдХ рджोрд╣ा рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै
"рд╕िंрдШрдЧрдорди, рд╕рдд्рдкुрд░ुрд╖ рд╡рдЪрди, рдХрджрд▓ी рдлрд▓ै рдЗрдХ рдмाрд░ |
рддिрд░िрдпा, рддेрд▓, рд╣рдо्рдоीрд░ рд╣рда рдЪреЭे рди рджुрдЬी рдмाрд░ ||" - рдпрд╣ рдХिрд▓ा рд╕ुрд░рдХ्рд╖ाрдд्рдордХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рд╕्рдеाрди рд░рдЦрддा рд╣ै|
- рдЕрдмुрд▓ рдлрдЬрд▓ рдиे рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХे рд▓िрдП рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि ”рд░рдгрдердо्рднौрд░ рджुрд░्рдЧ рдкрд╣ाреЬी рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рдмीрдЪ рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рд▓ोрдЧ рдХрд╣рддे рд╣ैं рдХि рдЕрди्рдп рджुрд░्рдЧ рдиंрдЧे рд╣ै рдЬрдмрдХि рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдмрдЦ्рддрд░рдмंрдж рд╣ै।”
- рд░ाрдаौрдб़ों рдХे рд╢ौрд░्рдп рдХे рд╕ाрдХ्рд╖ी рдоेрд╣рд░ाрдирдЧрдв़ рджुрд░्рдЧ рдХी рдиींрд╡ рд░ाрд╡ рдЬोрдзा рдж्рд╡ाрд░ा рдордИ, 1459 рдоें рд░рдЦी рдЧрдИ।
- рдоेрд╣рд░ाрдирдЧрдв़ рджुрд░्рдЧ 400 рдоीрдЯрд░ рдКँрдЪी рдЪिрдбि़рдпा-рдЯूрдХ рдкрд╣ाрдбी рдкрд░ рдмрдиा рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕े рдЪिреЬिрдпाрдЯूрди्рдХ рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
- рдоोрд░ рдЬैрд╕ी рдЖрдХृрддि рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдХिрд▓ा рдо्рдпूрд░рдШ्рд╡рдЬрдЧрдв़ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рдЗрд╕े рдЧреЭрдЪिंрддाрдордгि рд╡ рдЬोрдзрдкुрд░ рдХा рдХिрд▓ा рдиाрдо рд╕े рднी рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै |
- рджुрд░्рдЧ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдкंрдХ्рддि – ”рдЬрдмрд░ों рдЧрдв़ рдЬोрдзाрдгा рд░ो”
- рдм्рд░िрдЯिрд╢ рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдХिрдк्рд▓िрди рдиे рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХे рд▓िрдП рдХрд╣ा рд╣ै рдХि – рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рджेрд╡рддाрдУ,рдлрд░िрд╢्рддों, рддрдеा рдкрд░िрдпों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рд╣ुрдЖ рд╣ै।
- рд╡िрджेрд╢ी рдЖрдХ्рд░ाрди्рддाрдУं рд╕े рджेрд╢ рдХी рдЙрдд्рддрд░ी рдкрд╢्рдЪिрдоी рд╕ीрдоा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ाँ рдХे рд╢ाрд╕рдХों рдХो рдЙрдд्рддрд░ рднрдб़ рдХिрд╡ाрдб़(рдЙрдд्рддрд░ी рд╕ीрдоा рдХा рдк्рд░рд╣рд░ी) рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕े рд╡िрднूрд╖िрдд рдХिрдпा рдЬाрддा рдеा|
- рд╕ूрд░्рдп рдХी рд░ौрд╢рдиी рдоें рд╕्рд╡рд░्рдгिрдо рдЖрднा рдмिрдЦेрд░рдиे рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рд╕ोрдиाрд░ рдХिрд▓ा рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै|
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдзाрди्рд╡ (рдорд░ूрд╕्рдерд▓) рд╡ рдЧिрд░ी рд╢्рд░ेрдгी рдХा рджुрд░्рдЧ рд╣ै। рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╕े рд░ेрдЯ рдХे рдКँрдЪे рдЯीрд▓ों рд╕े рдШिрд░ा рд╣ुрдЖ рд╣ै | рдЙрджाрд╣рд░рдгाрд░्рде рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░, рдмीрдХाрдиेрд░ рд╡ рдиाрдЧौрд░ рдХे рджुрд░्рдЧ |
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ 250 рдлीрдЯ рдКँрдЪी рддिрдЦूрдгी рдкрд╣ाреЬी/ рдд्рд░िрдХुрдЯ рдкрд╣ाрдб़ी/ рдЧोрд╣рд░ाрди рдкрд╣ाрдб़ी рдкрд░ рдмрдиा рд╣ै рд╡ рдЗрд╕рдХी рдЖрдХृрддि рдд्рд░िрднुрдЬाрдХाрд░ рд╣ोрдиे рд╕े рдЗрд╕े рдд्рд░िрдХूрдЯ्рдЧреЭ рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
- рджुрд░्рдЧ рдХे рдЕрди्рдп рдиाрдо – рдЧोрд╣рд░ाрдирдЧрдв़ (рдкрд╣ाреЬी рдХा рдиाрдо рдЧोрд░рд╣рд░ा рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг), рдЬैрд╕ाрдгाрдЧрдв़ (рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рд▓ोрдХ рдХाрд╡्рдп рдоें)
- рд╕्рдеाрдкрдиा -рд░ाрд╡ рдЬैрд╕рд▓ рднाрдЯी рдХे рдж्рд╡ाрд░ा 1155 рдИ. (рд╕ंрд╡рдд 1212 рд╕े 1219 рддрдХ рд╕ाрдд рд╡рд░्рд╖ों) рдоें рд╣ुрдЖ।
- рджुрд░्рдЧ рдиिрд░्рдоाрдг рдоें рдЪूрдиे рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рдирд╣ीं рд╣ुрдЖ рд╣ै।
- рдкीрд▓े рдкрдд्рдерд░ों рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рд╕्рд╡рд░्рдгрдЧिрд░ि рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै।
- рдЗрд╕ рдХिрд▓े рдоें 99 рдмुрд░्рдЬ рд╣ै।
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рдЪिрдд्рддौрдб़рдЧрдв рдХे рдкрд╢्рдЪाрдд् рд╕рдмрд╕े рдмрдбा рдлोрд░्рдЯ рд╣ै।
- рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░ рджुрд░्рдЧ рдХी рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдЗрд╕рдоें рдЧ्рд░рди्рдеों рдХा рдПрдХ рджुрд░्рд▓рдн рднрдг्рдбाрд░ рд╣ै рдЬो рдЬिрдирднрдж्рд░ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै। рд╕рди् 2005 рдоें рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХो рд╡рд▓्рд░्рдб рд╣ैрд░िрдЯेрдЬ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा।
- рдСрд╕्рдХрд░ рд╡िрдЬेрддा ”рд╕рдд्рдпрдЬीрддрд░े” рдж्рд╡ाрд░ा рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдлिрд▓्рдо рдлिрд▓्рдоाрдИ рдЧрдИ।
- рдЕрдмुрд▓ рдлрдЬрд▓ рдиे рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХे рдмाрд░े рдоें рдХрд╣ा рд╣ै рдХि рдХेрд╡рд▓ рдкрдд्рдерд░ рдХी рдЯांрдЧे рд╣ी рдпрд╣ां рдкрд╣ुंрдЪा рд╕рдХрддी рд╣ै।
- рдкрд╣рд▓ा рд╕ाрдХा – рджिрд▓्рд▓ी рдХे рд╕ुрд▓्рддाрди рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬ्рдЬी рд╡ рднाрдЯी рд╢ाрд╕рдХ рдоूрд▓рд░ाрдЬ рдХे рдордз्рдп рдпुрдж्рдз рд╣ुрдЖ।
- рдж्рд╡िрддीрдп рд╕ाрдХा – рдлिрд░ोрдЬ рд╢ाрд╣ рддुрдЧрд▓рдХ рдХे рдЖрдХ्рд░рдордг рд░ाрд╡рд▓ рджूрджा рд╡ рдд्рд░िрд▓ोрдХ рд╕िंрд╣ рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоे рд╡ीрд░рдЧрддि рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी।
- рддीрд╕рд░ा рд╕ाрдХा – рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░ рдХा рддीрд╕рд░ा рд╕ाрдХा рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░ рдХा рдЕрд░्рдж्рдз рд╕ाрдХा рд░ाрд╡ рд▓ूрдгрд╕рд░ рдоें 1550рдИ. рдоें рд╣ुрдЖ।
- рдЖрдХ्рд░рдордгрдХрд░्рддा рдХрди्рдж рд╢ाрд╕рдХ рдЕрдоीрд░ рдЕрд▓ी рдеा।
рдЧрдв़ рджिрд▓्рд▓ी, рдЧрдв़ рдЖрдЧрд░ा, рдЕрдзрдЧрдв़ рдмीрдХाрдиेрд░।
рднрд▓ो рдЪिрдгाрдпों рднाрдЯिрдпां, рдЧрдв рддे рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░।
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рд╕्рдерд▓ рд╢्рд░ेрдгी рдХा рд╣ै।
- рдоुрдЧрд▓ рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрдХрдмрд░ рдж्рд╡ाрд░ा 1570 рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХो ”рдЕрдХрдмрд░ рдХा рджौрд▓рддрдЦाрдиा” рдХे рд░ूрдк рдоें рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╢ाрд╕рдХों рдиे рдЗрд╕े рдоैрдЧ्рдЬीрди рдмрдиा рджिрдпा।
- рдкूрд░्рдгрддः рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХрд▓ा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै।
- рдЕрдХрдмрд░ рдиे рд╣рд▓्рджीрдШाрдЯी рдХे рдпुрдж्рдз рдХी рд░рдгрдиीрддि рдпрд╣ीं рдмрдиाрдИ рдеी।
- рд╕рд░ рдЯाॅрдорд╕ рдиे рд╕рди् 1616 рдИ. рдоें рдЬрд╣ांрдЧीрд░ рдХो рдЕрдкрдиा рдкрд░िрдЪрдп рдкрдд्рд░ рдЗрд╕ी рджुрд░्рдЧ рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा।
- рд╕рди 1908 рдоें рдЗрд╕े рд░ाрдЬрдкूрддाрдиा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп рдХा рдиाрдо рджिрдпा рдЧрдпा। рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рд╕े рднाрд░рдд рдХो рдЖрдЬाрджी рдХे рдмाрдж рд╕े рдЗрд╕рдХा рдиाрдо рд░ाрдЬрдХीрдп рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп рд░рдЦा рдЧрдпा। рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рдЗрд╕ рдХिрд▓े рдХा рдиाрдо рдЕрдЬрдоेрд░ рдХा рдХिрд▓ा рдФрд░ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै|
- рдпрд╣ рдЧिрд░ी рд╢्рд░ेрдгी рдХा рджुрд░्рдЧ рд╣ै।
- рдЗрд╕рдХा рдиिрд░्рдоाрдг 1150 рдИ. рдоें рджुрд▓्рд╣рд░ाрдп рдХрдЪ्рдЫрд╡ाрд╣ рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा। рд░ाрдЬा рдоाрдирд╕िंрд╣-I рдиे рд╡рд░्рд╖ 1592 рдоें рдЗрд╕рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЖрд░ंрдн рдХिрдпा рдеा।
- рдЬрдпрдкुрд░ рд╕े рдкрд╣рд▓े рдХрдЫрд╡ाрд╣ा рд░ाрдЬрдкूрдд рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी рдЖрдоेрд░ рд╣ी рдеी।
- рдк्рд░рдоुрдЦ рдоंрджिрд░ :- рд╢ीрд▓ा рдоाрддा рдХा рдоंрджिрд░, рд╕ुрд╣ाрдЧ рдоंрджिрд░, рдЬрдЧрдд рд╕िрд░ोрдордгि рдоंрджिрд░
- рдк्рд░рдоुрдЦ рдорд╣рд▓ :- рд╢ीрд╢ рдорд╣рд▓, рджीрд╡ाрди-рдП-рдЦाрд╢, рджीрд╡ाрди-рдП-рдЖрдо
- рджीрд╡ाрди-рдП-рдЖрдо рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдоिрд░्рдЬा рд░ाрдЬा рдЬрдп рд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрдпा рдЧрдпा।
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдЪिрд▓्рд╣ рдХा рдЯिрд▓ा рдиाрдордХ рдкрд╣ाрдб़ी рдкрд░ рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдоिрд░्рдЬा рд░ाрдЬा рдЬрдпрдпрд╕िंрд╣ рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा। рд▓ेрдХिрди рдорд╣рд▓ों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╕рд╡ाрдИ рдЬрдпрд╕िंрд╣ рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдоें рддोрдк рдв़ाрд▓рдиे рдХा рдХाрд░рдЦाрдиा рд╕्рдеिрдд рд╣ै।
- рд╕рд╡ाрдИ рдЬрдпрд╕िंрд╣ рдиिрд░्рдоिрдд рдЬрдпрдмाрдг рддोрдк рдкрд╣ाрдбि़рдпों рдкрд░ рдЦрдбी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी рддोрдк рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।
- рдЖрдкाрддрдХाрд▓ рдХे рджौрд░ाрди рдкूрд░्рд╡ рдк्рд░рдзाрдирдоंрдд्рд░ी рд╢्рд░ीрдорддि рдЗंрджिрд░ाрдЧांрдзी рдиे рдЦрдЬाрдиे рдХी рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рд▓िрдП рдХिрд▓े рдХी рдЦुрджाрдИ рдХрд░рд╡ाрдИ।
- рд╡िрдЬрдпрдЧрдв़ी рднрд╡рди (рдЕंрдд: рджुрд░्рдЧ) рдХрдЪ्рдЫрд╡ाрд╣ рд╢ाрд╕рдХों рдХी рд╢ाрди рд╣ै।
- рдЖрдоेрд░ рдХे рдХिрд▓े рд╕े рдЬрдпрдЧрдв़ рдХे рдХिрд▓े рддрдХ рдХी рдпрд╣ рд╕ुрд░ंрдЧ рдЗрд╕ рдЙрдж्рджेрд╢्рдп рд╕े рдмрдиाрдпी рдЧрдпी рдеी рдХि рдпुрдж्рдз рдХे рд╕рдордп рдоें рд░ाрдЬ рдкрд░िрд╡ाрд░ рдХे рд▓ोрдЧ рдЖрд╕ाрдиी рд╕े рдЖрдоेрд░ рдХे рдХिрд▓े рд╕े рдЬрдпрдЧрдв़ рдХे рдХिрд▓े рдоें рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХें, рдЬो рдХि рдЖрдоेрд░ рдХे рдХिрд▓े рдХी рддुрд▓рдиा рдоें рдЕрдзिрдХ рджुрд░्рдЬेрдп рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг 1734 рдоें рд╕рд╡ाрдИ рдЬрдпрд╕िंрд╣ рдиें рдХिрдпा।
- рдХिрд▓े рдХे рднीрддрд░ рд╡िрдж्рдпрдоाрди рд╕ुрджрд░्рд╢рди рдХृрд╖्рдг рдоंрджिрд░ рджुрд░्рдЧ рдХा рдкूрд░्рд╡ рдиाрдо рд╕ूрджрд░्рд╢рдирдЧрдв़ рд╣ै।
- рдиाрд╣рд░рд╕िंрд╣ рднोрдоिрдпा рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдирд╣ाрд░рдЧрдв़ рд░рдЦा рдЧрдпा।
- рд░ाрд╡ рдоाрдзों рд╕िंрд╣-II рдиे рдЕрдкрдиी рдиौ рдк्рд░ेрдпрд╕िрдпों рдХे рд▓िрдП рдПрдХ рдХिрд▓े рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдиाрд╣рд░рдЧрдв़ рджुрд░्рдЧ рдоें рдХрд░рд╡ाрдпा। рдЗрд╕рдоें рдПрдХ рдЬैрд╕े 9 рдорд╣рд▓ рдмрдиे рд╣ुрдП рд╣ैं | рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХे рдкाрд╕ рдЬैрд╡िрдХ рдЙрдж्рдпाрди рд╕्рдеिрдд рд╣ै।
- рдЭाрд▓ाрд╡ाрдб рд╕े 5 km рджूрд░ рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг 7-8рд╡ीं рд╕рджी рдоें рдкрд░рдоाрд░ рд╡ंрд╢ рдХी рдбोрдб рд╢ाрдЦा рдХे рд╢ाрд╕рдХ рдмीрдЬрд▓рджेрд╡ рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा।
- рдбोрдбा рд░ाрдЬрдкूрддों рдХे рдЕрдзिрдХाрд░ рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдбोрдбрдЧрдв/ рдзूрд▓рд░рдЧрдв़ рдиाрдоों рд╕े рдЬाрдиा рдЧрдпा।
- рдорд╣рдоूрдж рдЦिрд▓рдЬी-I рдиे рдЗрд╕рдХा рдиाрдо "рдоुрд╕्рддрдлाрдмाрдж" рд░рдЦा |
- рдЬाрд▓िрдорд╕िंрд╣ рдЭाрд▓ा рдиे рд╡िрд╢ाрд▓ рдкрд░рдХोрдЯे рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рд╡ाрдпा рдЬो рдЙрди्рд╣ी рдХे рдиाрдо рдкрд░ рдЬाрд▓िрдордХोрдЯ рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै |
- “рдЪौрд╣ाрди рдХुрд▓ рдХрд▓्рдкрдж्рд░ुрдо” рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЦींрдЪी рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдХा рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ рджेрд╡рди рд╕िंрд╣ рдЙрд░्рдл рдзाрд░ू рдиे рдЕрдкрдиे рдмрд╣рдиोрдИ рдмीрдЬрд▓рджेрд╡ рдбोрдб рдХो рдоाрд░рдХрд░ рдзूрд▓рд░рдЧрдв़ рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рдХрд░ рд▓िрдпा рддрдеा рдЙрд╕рдХा рдиाрдо рдЧाрдЧрд░ोрдг рд░рдЦा। рдпрд╣ рдЦींрдЪी рдЪौрд╣ाрдиों рдХी рд░ाрдЬрдзाрдиी рдеा |
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдмिрдиा рдХिрд╕ी рдиीрд╡ рдХे рдоुрдХंрджрд░ा рдкрд╣ाрдб़ी рдХी рд╕ीрдзी рдЪрдЯ्рдЯाрдиों рдкрд░ рдЦрдб़ा рдЕрдиूрдаा рдХिрд▓ा рд╣ै।
- рдЧाрдЧрд░ोрдг рджुрд░्рдЧ рдХाрд▓ीрд╕िंрдз рд╡ рдЖрд╣ु рдирджिрдпों рдХे рд╕ंрдЧрдо (рд╕ाрдоेрд▓рдгी рд╕्рдерд▓) рдкрд░ рдмрдиा рдЬрд▓ рд╢्рд░ेрдгी рдХा рджुрд░्рдЧ рд╣ै।
- рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдЗрд╕े рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдиे рдЕрдкрдиा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдЧ्рд░рди्рде “рд╡ेрд▓िрдХ्рд░िрд╕рди рд░ूрдХрдордгी рд░ी” рдЧाрдЧрд░ोрдг рдоें рд░рд╣рдХрд░ рд▓िрдЦा।
- рдЕрдХрдмрд░ рдиे рдЧाрдЧрд░ोрдг рджुрд░्рдЧ рдмीрдХाрдиेрд░ рдХे рд░ाрдЬा рдХрд▓्рдпाрдгрдорд▓ рдкुрдд्рд░ рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдХो рдЬाрдЧीрд░ рдоें рджे рджिрдпा рдЬो рдПрдХ рднрдХ्рдд рдХрд╡ि рдФрд░ рд╡ीрд░ рдпोрдж्рдзा рдеा।
- 21 рдЬूрди 2013 рдХो рдпूрдиेрд╕्рдХो рдиे рдЗрд╕рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╕्рдерд▓ों рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै | рдЗрд╕ рдХिрд▓े рдХी рд╕्рдеिрддि рдРрд╕ी рд╣ै рдХी рдХी 2-4 km рджूрд░ рд╕े рддो рдкрддा рд╣ी рдирд╣ीं рдЪрд▓рддा рдХी рдпрд╣ाँ рдХोрдИ рдХिрд▓ा рднी рд╣ै |
- рдк्рд░рдердо рд╕ाрдХा – рд╕рди् 1423 рдИ. рдоें рдЕрдЪрд▓рджाрд╕ рдЦींрдЪी (рднोрдЬ рдХा рдкुрдд्рд░) рддрдеा рдоांрдбू рдХे рд╕ुрд▓рддाрди рдЕрд▓рдкंрдЦा рдЧौрд░ी (рд╣ोंрд╢рдЧрд╢ाрд╣) рдХे рдордз्рдп рднीрд╖्рдг рдпुрдж्рдз рд╣ुрдЖ। рдЬीрдд рдХे рдмाрдж рджुрд░्рдЧ рдХा рднाрд░ рд╢рд╣рдЬाрддे рдЬрдЧрдиी рдЦां рдХो рд╕ौрдкा рдЧрдпा। рдЧाрдЧрд░ोрдЬ рдХे рдк्рд░рдердо рд╕ाрдХे рдХा рд╡िрд╡рд░рдг рд╢िрд╡рджाрд╕ рдЧाрдврдг рдж्рд╡ाрд░ा рд▓िрдЦिрдд рдкुрд╕्рддрдХ ‘ рдЕрдЪрд▓рджाрд╕ рдЦींрдЪी рд░ी рд╡рдЪрдиिрдХा’ рдоें рдоिрд▓рддा рд╣ै।
- рджूрд╕рд░ा рд╕ाрдХा – рд╕рди् 1444 рдИ. рдоें рд╡ाрд▓्рд╣рдгрд╕ी рдЦीрдЪी рд╡ рдорд╣рдоूрдж рдЦिрд▓рдЬी рдХे рдордз्рдп рдпुрдж्рдз рд╣ुрдЖ। рдкाрд▓्рд╣рдгрд╕ी рдЦींрдЪी рдХो рднीрд▓ो рдиे рдоाрд░ рджिрдпा (рдЬрдм рд╡рд╣ рджुрдЧ् рдоें рдкрд▓ाрдпрди рдХрд░ рд░рд╣ा рдеा) рдХुрдо्рднा рдж्рд╡ाрд░ा рднेрдЬे рдЧрдП рдзीрд░ा (рдШीрд░рдЬрджेрд╡) рдиे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдХेрд╕рд░िрдпा рд╣ुрдЖ рдФрд░ рд▓рд▓рдиाрдУं рдиे рдЬौрд╣рд░ рдХिрдпा। рдорд╣рдоूрдж рдЦिрд▓рдЬी рдиे рд╡िрдЬрдп рдХे рдЙрдкрд░ांрдд рджुрд░्рдЧ рдХा рдиाрдо рдмрджрд▓ рдХрд░ рдоुрд╕्рддрдлाрдмाрдж рд░рдЦा।
- рдЕрд░ाрд╡рд▓ी рдХी рддेрд░рд╣ рдЪोрдЯिрдпों рд╕े рдШिрд░ा, рдЬрд░рдЧा рдкрд╣ाрдбी рдкрд░ (1148 рдоी.) рдКंрдЪाрдИ рдкрд░ рдиिрд░्рдоिрдд рдЧिрд░ी рд╢्рд░ेрдгी рдХा рджुрд░्рдЧ рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдорд╣ाрд░ाрдгा рдХुрдо्рднा рдиे рд╡ि. рд╕ंрд╡рдд्1505 рдИ. рдоें рдЕрдкрдиी рдкрдд्рдиी рдХुрдо्рднрд▓рджेрд╡ी рдХी рд╕्рдоृрддि рдоें рдмрдирд╡ाрдпा।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХुрдо्рднा рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢िрд▓्рдкी рдордг्рдбрди рдХी рджेрдЦрд░ेрдЦ рдоें рд╣ुрдЖ।
- рдЗрд╕ рдХिрд▓े рдХी рдКंрдЪाрдИ рдХे рдмाрд░े рдоें рдЕрдмुрд▓ рдлрдЬрд▓ рдиे рд▓िрдЦा рд╣ै рдХि ”рдпрд╣ рдЗрддрдиी рдмुрд▓рди्рджी рдкрд░ рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै рдХि рдиीрдЪे рд╕े рджेрдЦрдиे рдкрд░ рд╕िрд░ рд╕े рдкрдЧрдб़ी рдЧिрд░ рдЬाрддी рд╣ै।”
- рдХрд░्рдирд▓ рдЯाॅрдб рдиे рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХी рддुрд▓рдиा (рд╕ुрджृреЭ рдк्рд░ाрдЪीрд░, рдмुрд░्рдЬों, рдХंрдЧूрд░ों рдХे рдХाрд░рдг) “рдПрд╕्рдЯुрдХрди” рд╕े рдХी рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХे рдЪाрд░ों рдФрд░ 36 рдХि.рдоी. рд▓рдо्рдмी рджीрд╡ाрд░ рдмрдиी рд╣ुрдИ рд╣ै। рджीрд╡ाрд░ рдХी рдЪैрдб़ाрдИ рдЗрддрдиी рд╣ै рдХि рдЪाрд░ рдШुрдбрд╕рд╡ाрд░ рдПрдХ рд╕ाрде рдЕрди्рджрд░ рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ै। рдЗрд╕ рд▓िрдП рдЗрд╕े ‘рднाрд░рдд рдХी рдорд╣ाрди рджीрд╡ाрд░’ рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
- рдХुрдо्рднрд▓рдЧрдв рджुрд░्рдЧ рдХे рднीрддрд░ рдЙрдкрд░ी рднाрдЧ рдоें рдПрдХ рд▓рдШु рджुрд░्рдЧ рднी рд╕्рдеिрдд рд╣ै, рдЬिрд╕े рд╕ीреЭी рдЪреЭाрдИ рдХे рдХाрд░рдг рдХрдЯाрд░рдЧреЭ рдХрд╣рддे рд╣ै, рдЬो рдорд╣ाрд░ाрдгा рдХुрдо्рднा рдХा рдиिрд╡ाрд╕ рд╕्рдеाрди рд░рд╣ा рд╣ै। рдЗрд╕ी рджुрд░्рдЧ рдХो рдоेрд╡ाрдб़ рдХी рдЖंрдЦ рдХрд╣рддे рд╣ै рдФрд░ рдЗрд╕ी рдоें рдорд╣ाрд░ाрдгा рдк्рд░рддाрдк рдХा рдЬрди्рдо рд╣ुрдЖ рдеा। рдЙрджा рдиे рдпрд╣ीं рдоाрдоाрджेрд╡ рдХे рдХुंрдб рдХे рдиिрдХрдЯ рдХुрдо्рднा рдХी рд╣рдд्рдпा рдХी рдеी |
- рджुрд░्рдЧ рдХे рдЕрди्рдп рдиाрдо – рдХुрдо्рднрд▓рдоेрд░ рдХुрдо्рднрд▓рдоेрд░ू,рдХुंрднрдкुрд░, рдХрдорд▓рдоीрд░, рдордЪ्рдЫेрдж्рд░ рдФрд░ рдоाрд╣ोрд░।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдоें ‘рдЭाрд▓ी рд░ाрдиी рдХा рдоाрд▓िрдХा’ рд╕्рдеिрдд рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рдЭाрд▓िрдмाрдм рдмाрд╡реЬी рдФрд░ рдоाрдоाрджेрд╡ рдХा рдХुंрдб рд╕्рдеिрдд рд╣ै|
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдЧिрд░ी рд╢्рд░ेрдгी рдХा рджुрд░्рдЧ рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рд╕िंрд╣ рдпाрджрд╡ рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा।
- рдЕрди्рдп рдиाрдо-рд╢ोрдгिрддрдкुрд░, рдмाрдгрдкुрд░, рд╢्рд░ीрдкुрд░ рдПрд╡ं рд╢्рд░ीрдкрде рд╣ै।
- рдЕрдкрдиी рджुрд░्рднेрдж्рдпрддा рдХे рдХाрд░рдг рдмाрджрд╢ाрд╣ рджुрд░्рдЧ рд╡ рд╡िрдЬрдп рдоंрджिрд░ рдЧрдв рднी рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдоें рд╕рдоुрдж्рд░рдЧुрдк्рдд рдж्рд╡ाрд░ा рдЦрдбा рдХिрдпा рдЧрдпा рдПрдХ рд╡िрдЬрдп рд╕्рддрдо्рдн (рд╡рд░िрдХ рд╡िрд╖्рдгुрд╡рд░्рдзрди рд╡िрдЬрдп рд╕्рддрдо्рдн) рднी рд╣ै рдЬो рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рдкрд╣рд▓ा рд╡िрдЬрдп рд╕्рддрдо्рдн рд╣ै |
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдЧिрд░ी рддрдеा рд╡рди рджोрдиों рд╢्рд░ेрдгी рдХा рджुрд░्рдЧ рд╣ै।
- рдХुрдордЯ рдЭाрдб़ी рдХी рдЕрдзिрдХрддा рдХे рдХाрд░рдг рдЗрд╕े рдХुрдордЯ рджुрд░्рдЧ рднी рдХрд╣рддे рд╣ै।
- рдЬाрд▓ौрд░ рд╕े 30 km рджूрд░ рдмाреЬрдоेрд░ рдХी рд╕ीрдоा рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╕िрд╡ाрдиा рдоें рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд░ाрдЬा рд░ाрдЬрднोрдЬ рдХे рдкुрдд्рд░ рд╢्рд░ी рд╡ीрд░рдиाрд░ाрдпрдг рдкрд╡ांрд░ рдиे рд╡िрдХ्рд░рдо рд╕ंрд╡рдд 1011 рдоें рдЫрдк्рдкрди рдХी рдкрд╣ाрдбि़рдпों рдоें рдХрд░рд╡ाрдпा рдЬो рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢ाрд▓рддा рдХे рдХाрд░рдг рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै।
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдЕрдкрдиे рджुрд░्рднेрдз рд╕्рд╡рд░ुрдк рдХे рдХाрд░рдг рд╕ंрдХрдЯрдХाрд▓ рдоें рдоाрд░рд╡ाреЬ рдХे рд░ाрдЬाрдУं рдХी рд╢рд░рдгрд╕्рдерд▓ी рд░рд╣ा|
- рдкрд╣рд▓ा рд╕ाрдХा – рд╕рди् 1308 рдИ. рдоें рд╢ीрддрд▓рджेрд╡ рдЪैрд╣ाрди рдХे рд╕рдордп рдЖрдХ्рд░ांрддा рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬी рдХे рдЖрдХ्рд░рдордг рдХे рдХाрд░рдг рд╕ांрдХा рд╣ुрдЖ।
- рджूрд╕рд░ा рд╕ाрдХा – рд╡ीрд░ рдХрд▓्рд▓ा рд░ाрдаौрдб़ рдХे рд╕рдордп рдЕрдХрдмрд░ рд╕े рд╕рд╣ाрдпрддा рдк्рд░ाрдк्рдд рдоोрдЯा рд░ाрдЬा рдЙрджрдпрд╕िंрд╣ рдХे рдЖрдХ्рд░рдордг рдХे рдХाрд░рдг рд╕ाрдХा рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ рд╕ाрдХा рд╕рди 1565 рдИ. рдоें рд╣ुрдЖ।
- рдкрд░рдоाрд░ рд╢ाрд╕рдХों рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ुрдХрдбी рдирджी рдХे рдХिрдиाрд░े рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ैं।
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдЧिрд░ी рд╢्рд░ेрдгी рдХा рджुрд░्рдЧ рд╣ै।
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рд╕ोрди рдкрд╣ाрдбी рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рджुрд░्рдЧ рд╣ै।
- рдЗрд╕े рд╕ुрд╡рд░्рдгрдЧिрд░ी, рд╕ोрдирдЧреЭ рд╡ рдХрдирдХाрдЪрд▓ рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै |
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдоें рд╕ंрдд рдорд▓िрдХрд╢ाрд╣ рдкीрд░ рдХी рджрд░рдЧाрд╣ рдоें рднрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рдКрд░्рд╖ рдЬो рдзाрд░्рдоिрдХ рдПрдХрддा рдПрд╡ं рд╣िрди्рджू рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдорди्рд╡рдп рдХा рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै।
рд╕рди् 1311 рдИ. рдоें рдХाрди्рд╣рдб рджेрд╡ рдЪैрд╣ाрди рдХे рд╕рдордп рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬी рдиे рдЖрдХ्рд░рдордг рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдЖрдХ्рд░рдордг рдоें рдХाрди्рд╣рдбрджेрд╡ рдЪैрд╣ाрди рд╡ рдЙрд╕рдХा рдкुрдд्рд░ рд╡ीрд░рджेрд╡ рд╡ीрд░рдЧрддि рдХो рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुुрдП рддрдеा рд╡ीрд░ांрдЧрдиाрдУं рдиे рдЬौрд╣рд░ рдХрд░ рд▓िрдпा। рдЗрд╕ рд╕ाрдХे рдХी рдЬाрдирдХाрд░ी рдкрдж्рдордиाрдн рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд рдХाрди्рд╣рдбрджेрд╡ рдоें рдоिрд▓рддी рд╣ै।
- рдЪрдо्рдмрд▓ рдирджी рдХे рдХिрдиाрд░े рдпрд╣ рдПрдХ рдЙрди्рдирдд рдкрд╣ाреЬी рдХे рд╢िрдЦрд░ рднू-рднाрдЧ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ै।
- рдпрд╣ рд╡рди рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рдкрд╣ाреЬी рджुрд░्рдЧ рд╣ै।
- рдмрдпाрдиा рдХे рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд╡िрдЬрдпрдкाрд▓ рдХे рдПрдХ рдкुрдд्рд░ рдорджрдирдкाрд▓ (рдордг्рдбрдкाрд▓) рдиे рдоंрдбрд░ाрдпрд▓ рдХो рдЖрдмाрдж рдХिрдпा рдФрд░ рд╡рд╣ां рдПрдХ рдХिрд▓े рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╕рдо्рд╡рдд 1184 рдХे рд▓рдЧрднрдЧ рдХрд░рд╡ाрдпा рдеा рдЬो рдЖрдЬ рднी рдЦंрдбрд╣рд░ рд╕्рдеिрдд рдоें рдоौрдЬूрдж рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХो ”рдЧ्рд╡ाрд▓िрдпрд░ рджुрд░्рдЧ рдХी рдХुंрдЬी” рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
- рдоंрдбрд░ाрдпрд▓ рджुрд░्рдЧ рдорд░्рджाрди рд╢ाрд╣ рдХी рджрд░рдЧाрд╣ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै।
- рдмाрдордгी рд╡ рдЪрдо्рдмрд▓ рдирджिрдпों рдХे рд╕ंрдЧрдо рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ोрдиे рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдЬрд▓ рд╢्рд░ेрдгी рдХा рджुрд░्рдЧ рд╣ै।
- рднैंрд╕рд░ोрдбрдЧрдв़ рджुрд░्рдЧ рдХो “рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рд╡ेрд▓्рд▓ोрд░” рдХрд╣рддे рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрддा рднैрд╕ाрд╢ाрд╣ рд╡ рд░ोрдбाрд╡ाрд░рдг рдХो рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдорд╣ाрд░ाрдгा рдХुрдо्рднा рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा।
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдЬрд▓ рд╢्рд░ेрдгी рдХा рджुрд░्рдЧ рд╣ै।
- рдоांрдбрд▓рдЧрдв़ рджुрд░्рдЧ рдмрдиाрд╕, рдмेрдбрдЪ рд╡ рдоेрдиाрд▓ рдирджिрдпों рдХे рд╕ंрдЧрдо рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ै।
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рд╕िрдж्рдз рдпोрдЧिрдпों рдХा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХेрди्рдж्рд░ рд░рд╣ा рд╣ै।
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдПрдХ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕े рдоेрд╡ाреЬ рдХा рдк्рд░рд╡ेрд╢ рдж्рд╡ाрд░ рд░рд╣ा рд╣ै।
- рдЪिрдд्рддौреЬрдЧреЭ рдкрд░ рдЖрдХ्рд░рдордг рдХे рд╕рдордп рдЕрдХрдмрд░ рдиे рдпрд╣ рдХिрд▓ा рдЬीрддा рдеा।
- рд╡िрд╢्рд╡рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣рд▓्рджीрдШाрдЯी рдпुрдж्рдз рд╕े рдкрд╣рд▓े рдоुрдЧрд▓ рд╕ेрдиा рдиे рдЗрд╕ी рджुрд░्рдЧ рдоें рдкреЬाрд╡ рдбाрд▓ा рдеा। рдоेрд╡ाреЬ рдХे рдорд╣ाрд░ाрдгा рд░ाрдЬрд╕िंрд╣ рдЬी рдиे рдкुрдиः рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा। рдмाрдж рдоें рдоेрд╡ाреЬ рдХे рдоंрдд्рд░ी рдЕрдЧрд░рдЪंрдж рдЬी рдиे рдпрд╣ां 2 рдЬрд▓рд╕्рд░ोрдд рднी рдмрдирд╡ाрдпे।
- рдШрдЧ्рдзрд░ рдирджी рдХे рдоुрд╣ाрдиे рдкрд░ рдмрд╕े рдЗрд╕, рдк्рд░ाрдЪीрди рджुрд░्рдЧ рдХो ”рдЙрдд्рддрд░ी рд╕ीрдоा рдХा рдк्рд░рд╣рд░ी” рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╢्рд░ीрдХृрд╖्рдг рдХी 90рд╡ीं рдкीреЭी рдоें рдЬрди्рдоे рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░ рдХे рднाрдЯी рд░ाрдЬा рдХे рдкुрдд्рд░ рднूрдкрдд рдиे рдЕрдкрдиे рдкिрддा рдХी рд╕्рдоृрддि рдоें рд╕рди् 295 рдИ. рдоें рдХрд░рд╡ाрдпा рдеा।
- рднрдЯрдиेрд░ рджुрд░्рдЧ рдзाрди्рд╡рди рд╢्рд░ेрдгी рдХा рджुрд░्рдЧ рд╣ै рдЬो рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рднрдЧ्рди рд╡ рдЬрд░्рдЬрд░ рдЕрд╡рд╕्рдеा рдоें рд╣ै।
- рддैрдоूрд░ рд▓ंрдЧ рдиे рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХे рд▓िрдП рдХрд╣ा рдХि ”рдЙрд╕рдиे рдЗрддрдиा рд╡ рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдХिрд▓ा рдкूрд░े рд╣िрди्рддुрд╕्рддाрди рдоें рдХрд╣ीं рдирд╣ी рджेрдЦा।” рддैрдоूрд░рд▓рдЧ рдХी рдЖрдд्рдордХрдеा ”рддुрдЬुрдХ-рдП-рддैрдоूрд░ी“ рдХे рдиाрдо рд╕े рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдоें рд╢ेрд░ рдЦां рдХी рдордиाрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ै।
- рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдирд╡ी рдиे рд╡िрдХ्рд░рдо рд╕ंрд╡рдд् 1058 (1001 рдИ.) рдоें рднрдЯрдиेрд░ рдкрд░ рдЕрдзिрдХाрд░ рдХрд░ рд▓िрдпा рдеा।
- 13 рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдордз्рдп рдоें рдЧुрд▓ाрдо рд╡ंрд╢ рдХे рд╕ुрд▓्рддाрди рдмрд▓рд╡рди рдХे рд╢ाрд╕рдирдХाрд▓ рдоें рдЙрд╕рдХा рдЪрдЪेрд░ा рднाрдИ рд╢ेрд░ рдЦां рдпрд╣ां рдХा рд╣ाрдХिрдо рдеा।
- 1398 рдИ. рдоें рднрдЯрдиेрд░ рдХो рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд▓ुрдЯेрд░े рддैрдоूрд░рд▓ंрдЧ рдХे рдЕрдзीрди рд╡िрднीрд╡िрдХा рдЭेрд▓рдиी рдкрдб़ी।
- рдмीрдХाрдиेрд░ рдХे рдЪौрдеे рд╢ाрд╕рдХ рд░ाрд╡ рдЬैрддрд╕िंрд╣ рдиे 1527 рдИ. рдоें рдЖрдХ्рд░рдордг рдХрд░ рднрдЯрдиेрд░ рдкрд░ рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рд░ाрдаौрдбों рдХा рдЖрдзिрдкрдд्рдп рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ुрдЖ। рдЙрд╕рдиे рд░ाрд╡ рдХांрдзрд▓ рдХे рдкोрдд्рд░ рдЦेрддрд╕ी рдХो рджुрд░्рдЧाрдз्рдпрдХ्рд╖ рдиिрдпुрдХ्рдд рдХिрдпा।
- рд╣ुрдоाрдпू рдХे рднाрдИ рдХाрдорд░ाрди рдиे рднрдЯрдиेрд░ рдкрд░ рдЖрдХ्рд░рдордг рдХिрдпा।
- рд╕рди् 1805 рдИ. рдоें рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд╕ूрд░рддрд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рдоंрдЧрд▓рд╡ाрд░ рдХो рдЬाрдм्рддा рдЦां рднрдЯ्рдЯी рд╕े рднрдЯрдиेрд░ рджुрд░्рдЧ рд╣рд╕्рддрдЧрдд рдХрд░ рд▓िрдпा। рднрдЯрдиेрд░ рдХा рдиाрдо рд╣рдиुрдоाрдирдЧрдв़ рд░рдЦा рдЧрдпा।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╕рди् 1733 рдИ. рдоें рд░ाрдЬा рд╕ूрд░рдЬрдорд▓ рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा рдеा।
- рдоिрдЯ्рдЯी рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рд╢ैрд▓ी рдПрд╡ं рдЕрдЬेрдпрддा (рд▓ाрд░्рдб рд▓ेрдХ рднी рдЗрд╕े рдирд╣ीं рдЬीрдд рдкाрдП) рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै।
- рдХिрд▓े рдХे рдЪाрд░ों рдУрд░ 100 рдлीрдЯ рдЪौреЬी рдФрд░ 60 рдлीрдЯ рдЧрд╣рд░ी рд╕ुрдЬाрди рдЧंрдЧा рдирд╣рд░ рдмрдиाрдИ рдЧрдИ рдЬिрд╕рдоे рдкाрдиी рд▓ाрдХрд░ рднрд░ рджिрдпा рдЬाрддा рдеा। рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдХे рдмाрд╣рд░ рдЪाрд░ों рдУрд░ рдоिрдЯрдЯी рд╕े рдмрдиी рдКँрдЪी рджीрд╡ाрд░ें рд╣ैं |
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдкाрд░िрдЦ рд╢्рд░ेрдгी рдХा рджुрд░्рдЧ рд╣ै।
- рдоोрддी рдорд╣рд▓, рдЬрд╡ाрд╣рд░ рдмुрд░्рдЬ рд╡ рдлрддेрд╣ рдмुрд░्рдЬ (рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдкрд░ рд╡िрдЬрдп рдХी рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै।)
- рд╕рди् 1805 рдИ. рдоें рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬ рд╕ेрдиाрдкрддि рд▓ाрд░्рдб рд▓ेрдХ рдиे рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХो рдмाрд░ूрдж рд╕े рдЙрдбाрдиा рдЪाрд╣ा рд▓ेрдХिрди рдЕрд╕рдлрд▓ рд░рд╣ा।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдоें рд▓рдЧा рдЕрд╖्рдЯрдзाрддू рдХा рджрд░рд╡ाрдЬा рдорд╣ाрд░ाрдЬा рдЬрд╡ाрд╣рд░ рд╕िंрд╣ 1765 рдИ. рдоें рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд▓ाрд▓ рдХिрд▓े рд╕े рдЙрддाрд░ рд▓ाрдП рдеे।
- рдзाрди्рд╡ рд╢्рд░ेрдгी рдХे рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг 1739 рдИ. рдоें рдаाрдХुрд░ рдХुрд╢ाрд▓ рд╕िंрд╣ рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा।
- рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд╢िрд╡рд╕िंрд╣ рдХे рд╕рдордп рдЕрдкрдиी рдЖрдЬाрджी рдФрд░ рдЕрд╕्рдоिрддा рдХी рд░рдХ्рд╖ा рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдоें рдмाрд░ूрдж рдЦрдд्рдо рд╣ोрдиे рдкрд░ рдпрд╣ां рд╕े рдЪांрджी рдХे рдЧोрд▓े рджाрдЧे рдЧрдП।
- рдпрд╣ рдХिрд▓ा 9 рдмुрд░्рдЬों рдоें рд╡िрднрдХ्рдд рд╣ै|
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдзाрди्рд╡ рд╢्рд░ेрдгी рдХा рджुрд░्рдЧ рд╣ैं рдЬिрд╕рдХा рдкुрд░ाрдиा рдиाрдо рдЪिंрддाрдордгि рд╡ рдЗрд╕े рдЬрдоीрди рдХा рдЬेрд╡рд░ рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рдеा। рдЗрд╕े рдмीрдХाрдиेрд░ рдХा рдХिрд▓ा рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं |
- рд▓ाрд▓ рдкрдд्рдерд░ों рд╕े рдмрдиे 1078 рдЧрдЬ рдХी рдкрд░िрдзि рдоें рдлैрд▓े рдЗрд╕ рднрд╡्рдп рдХिрд▓े рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдмीрдХाрдиेрд░ рдХे рдк्рд░рддाрдкी рд╢ाрд╕рдХ рд░ाрдпрд╕िंрд╣ рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा। рд╡рд╕्рддुрддः рдмीрдХाрдиेрд░ рдХे рдкुрд░ाрдиे рдЧреЭ (рдмीрдХा рдХी рдЯेрдХрд░ी) рдХी рдиींрд╡ рд░ाрд╡ рдмीрдХा рдЬी рдиे 1485 рдИ. рдоें рд░рдЦी |
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХो рдЕрдзрдЧрдв़ рдХिрд▓ा рдХрд╣рддे рд╣ैं।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдоें рдЬैрдЗрддा рдоुрдиि рдж्рд╡ाрд░ा рд░рдЪिрдд рд░ाрдпрд╕िंрд╣ рдк्рд░рд╢рд╕्рддि рд╕्рдеिрдд рд╣ै।
- рд╕ूрд░рдЬрдкोрд▓ рдХी рдПрдХ рд╡िрд╢ेрд╖ рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХे рджोрдиों рддрд░рдл 1567 рдИ. рдХे рдЪिрдд्рддौрдб़ рдХे рд╕ाрдХे рдоें рд╡ीрд░рдЧрддि рдкाрдиे рд╡ाрд▓े рджो рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╡ीрд░ों рдЬрдпрдорд▓ рдоेрдбрддिрдпां рдФрд░ рдЙрдирдХे рдмрд╣рдиोрдИ рдЖрдоेрд░ рдХे рд░ाрд╡рдд рдкрддा рд╕िрд╕ोрджिрдпा рдХी рдЧрдЬाрд░ूрдв рдоूрд░्рддिрдпां рд╕्рдеाрдкिрдд рд╣ै।
- рдиाрдЧौрд░ рджुрд░्рдЧ рдХे рдЙрдкрдиाрдо рдиाрдЧрджुрд░्рдЧ, рдиाрдЧाрдгा рд╡ рдЕрд╣िрдЪ्рдЫрдд्рд░рдкुрд░ рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЪैрд╣ाрди рд╡ंрд╢ рдХे рд╢ाрд╕рдХ рд╕ोрдоेрд╢्рд╡рд░ рдиे рдХिрдпा।
- рдЕрдорд░ рд╕िंрд╣ рд░ाрдаौрдб़ рдХी рд╡ीрд░ рдЧाрдеाрдПं рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рд╕े рдЬुрдбी рд╣ै।
- рдиाрдЧौрд░ рджुрд░्рдЧ рдХो рдПрдХ्рд╕ीрд▓ेंрд╕ рдЕрд╡ाрд░्рдб рдоिрд▓ा рд╣ै।
- рджूрд╕рд░ी рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдиाрдЧрд╡ंрд╢िрдпों рдиे рдиाрдЧौрд░ рдХा рдХिрд▓ा рдмрдирд╡ाрдпा рдЙрдирдХा рдкुрдиः рдиिрд░्рдоाрдг рдоोрд╣рдо्рдордж рдмाрд╣рд▓ीрдо рдЬो рдЧрдЬ़рдиिрд╡ेрдЯ्рд╕ рдХे рдЧрд╡рд░्рдирд░ рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХрд░рд╡ाрдпा рдЬिрдирдХी рдКंрдЪी рджीрд╡ाрд░ों рдФрд░ рдмреЬे рдкрд░िрд╕рд░ рдХे рд▓िрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै।
- рдХिрд▓े рдХे рдмाрд░े рдоें рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдХिрд▓े рдХो рдЕрд░्рдЬुрди рдиे рдЧुрд░ु рдж्рд░ोрдгाрдЪाрд░्рдп рдХो рдЙрдкрд╣ाрд░ рдоें рджिрдпा рдеा।
- рдкрд░рдоाрд░ рд╡ंрд╢ рдХे рд╢ाрд╕рдХों рдж्рд╡ाрд░ा 900 рдИ. рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдиिрд░्рдоिрдд рдХिрдпा рдЧрдпा।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХो рдЖрдмु рдХा рдХिрд▓ा рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं। рдк्рд░ाрдЪीрди рд╢िрд▓ाрд▓ेрдЦों рдФрд░ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рдЖрдмू рдкрд░्рд╡рдд рдХो ‘рдЕрд░्рдмрджрдЧिрд░ि рдЕрдерд╡ा ‘рдЕрд░्рдмुрджाрдЪрд▓’ рдХрд╣ा рдХो рдЧрдпा рд╣ै |
- рд╕рди् 1452 рдИ. рдоें рдорд╣ाрд░ाрдгा рдХुंрднा рдиे рдЗрд╕ рдк्рд░ाрдЪीрди рджुрд░्рдЧ рдХे рднрдЧ्рдиाрд╡рд╢ेрд╖ों рдкрд░ рдПрдХ рдирдП рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рд╡ाрдпा
- рдЗрд╕ рдкрд░्рд╡рдд рдкрд░ рдЕрдЪрд▓ेрд╢्рд╡рд░ рдорд╣ाрджेрд╡’ рдХा рдоंрджिрд░ рд╣ै рдЗрд╕рд▓िрдП рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХो рдЕрдЪрд▓рдЧрдв़ рдХрд╣рддे рд╣ैं
- рдпрд╣ рдХिрд▓ा рдзौрд▓рдкुрд░ рд╕े рдкांрдЪ рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рдХी рджूрд░ी рдкрд░ рдЪрдо्рдмрд▓ рдирджी рдХे рдХिрдиाрд░े рдЦाрд░ों рдХे рдмीрдЪ рд╕्рдеिрдд рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХुрд╢ाрдг рд╡ंрд╢ рдХे рд╢ाрд╕рди рдХाрд▓ рдоें рдХрд░рд╡ाрдпा рдеा। рдЗрд╕ рдХिрд▓े рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдзौрд▓рдкुрд░ рдирд░ेрд╢ рдоाрд▓рджेрд╡ рдиे 1532 рдИ. рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХрд░рд╡ाрдпा рдеा।
- рд╢ेрд░рд╢ाрд╣ рд╕ूрд░ी рдиे рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдкрд░ рдЖрдХ्рд░рдордг рдХिрдпा рдФрд░ рдЗрд╕рдХा рдкुрдирд░्рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рд╡ाрдХрд░ рдЗрд╕рдХा рдиाрдо рд╢ेрд░рдЧрдв़ рд░рдЦा।
- рдпрд╣ рдХिрд▓ा “рджрдХ्рдЦिрди рдХा рдж्рд╡ाрд░ рдЧрдв” рдиाрдо рд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै।
- рдорд╣ाрд░ाрдЬा рдХीрд░рддрд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд “рд╣ुрдирд╣ुंрдХाрд░ рддोрдк” рдЗрд╕ी рджुрд░्рдЧ рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै।
- рд╣ाрдбौрддी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдХोрд╢рд╡рд░्рдзрди рджुрд░्рдЧ рдХे рдиाрдо рд╕े рднी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै।
- рдпрд╣ рджुрд░्рдЧ рдкрд░рд╡рди рдирджी рдХे рдХिрдиाрд░े рд╕्рдеिрдд рд╣ै।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдЬोрдзрдкुрд░ рдХे рд░ाрдЬा рдоाрд▓рджेрд╡ рдиे 1540 рдИ. рдоें рдХрд░рд╡ाрдпा рдФрд░ рд╢ेрд░рд╢ाрд╣ рдиे рдЗрд╕рдХा рдкुрдирд░्рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рд╡ाрдпा | рддрднी рд╕े рдЗрд╕рдХा рдиाрдо рд╢ेрд░рдЧреЭ рдкреЬ рдЧрдпा |
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХे рдоुрдЦ्рдп рдж्рд╡ाрд░ рдкрд░ рдЕрд╖्рдЯ рдзाрддु рдХी рдПрдХ рдмेрд╢рдХीрдорддी рддोрдк рд╕्рдеिрдд рд╣ै |
- рдЗрд╕ рдХिрд▓े рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдаाрдХुрд░ рдХрд░्рдгрд╕िंрд╣ рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा।
- рдЪौрдоूँ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा 1595 рдИ. рдоे рд╣ुрдИ рдеो рдЬो рдХि рдЬрдпрдкुрд░ рд╕े 133 рд╡рд░्рд╖ рдкूрд░्рд╡ рдмрд╕ा рдеा |
- рдЗрд╕ рдХिрд▓े рдХे рдЙрдкрдиाрдо- рдЪैрдоूрд╣ांрдЧрдв़, рдзाрд░ाрдзाрд░рдЧрдв़ рддрдеा рд░рдзुрдиाрдердЧрдв।
- рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╕рд╡ाрдИ рд░ाрдЬा рдЬрдп рд╕िंрд╣-I рдиे рдХी рдеी।
- рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдЕрдХाрд▓ рдкрдб़рдиे рдкрд░ рдЬрдп рд╕िंрд╣ рдЬी рдиे рдЗрд╕ рдХिрд▓े рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХाрд░्рдп рд╢ुрд░ु рдХрд░рд╡ाрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рдЗрд▓ाрдХे рдХे рд▓ोрдЧों рдХो рдХाрдо рддрдеा рдоेрд╣рдирддाрдиा рдоिрд▓рддा рд░рд╣े।
- рдЗрд╕ рдХिрд▓े рдоें рдФрд░ंрдЧрдЬेрдм рдиे рдЕрдкрдиे рднाрдИ рджाрд░ाрд╢िрдХोрд╣ рдХो рдХैрдж рдХрд░рдХे рд░рдЦा рдеा।
29. рдмाрд▓ा рджुрд░्рдЧ (рдЕрд▓рд╡рд░)
- рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЗрд╕ рдХिрд▓े рдХो рд╣рд╕рди рдЦां рдоेрд╡ाрддी рдиे 1550 рдИ. рдоें рдмрдирд╡ाрдпा рдеा |
- рдпрд╣ рдЧिрд░ी рджुрд░्рдЧ 'рдЖँрдЦ рд╡ाрд▓ा рдХिрд▓ा' (рдк्рд░ाрдЪीрди рдоें рдЧोрд▓े рдмрд░рд╕ाрдиे рд╣ेрддु рдмрдиे рдЫेрджों рдХे рдХाрд░рдг) рднी рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै |
- 244 рд╕ाрд▓ рдкрд╣рд▓े рд░ाрд╡ рд░ाрдЬा рдк्рд░рддाрдк рд╕िंрд╣ рдиे рдмिрдиा рдпुрдж्рдз рд▓рдбे рдХिрд▓े рдкрд░ рдХрдм्рдЬा рдХिрдпा рдФрд░ рдЕрд▓рд╡рд░ рдмрд╕ाрдпा | рддрдм рд╕े рдХिрд▓े рдкрд░ рдХрднी рдпुрдж्рдз рдирд╣ीं рд▓реЬा рдЧрдпा | рдЗрд╕ीрд▓िрдП рдЗрд╕े рдмрд▓ा рдпाрдиी рдХुंрд╡ाрд░ा рдХिрд▓ा рдиाрдо рдоिрд▓ा |
- рдПрдХ рдмाрд░ рдоुреЪрд▓ рдмाрджрд╢ाрд╣ рдмाрдмрд░ рдпрд╣ाँ рдПрдХ рд░ाрдд рдХे рд▓िрдП рдард╣рд░े рдеे |
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдЕрди्рдп рджुрд░्рдЧ (Rajasthan Other Forts/Kile/Durg)
- рдХोрдЯрдбा рдХा рдХिрд▓ा – рдмाрдбрдоेрд░
- рдЦрдг्рдбाрд░ рджुрд░्рдЧ - рд╕рд╡ाрдИ рдоाрдзोрдкुрд░
- рд╢ाрд░рджा рддोрдк рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдоें рд╣ी рд╕्рдеिрдд рд╣ै। - рдоाрдзोрд░ाрдЬрдкुрд░ा рдХा рдХिрд▓ा – рдЬрдпрдкुрд░
- рдХंрдХोрдб/рдХрдирдХрдкुрд░ा рдХा рдХिрд▓ा – рдЯोंрдХ
- рд╢ाрд╣рдмाрдж рджुрд░्рдЧ – рдмांрд░ा
- рдирд╡рд▓рд╡ाрди рддोрдк рдЗрд╕ рджुрд░्рдЧ рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै। - рдмрдиेрдбा рджुрд░्рдЧ – рднीрд▓рд╡ाрдбा
- рдмрд╕ंрддрдЧрдв़ рдХिрд▓ा – рд╕िрд░ोрд╣ी
- рдПрдХ рдм्рд░рд╣्рдоाрдЬी рдХा рдоंрджिрд░ рднी рд╣ै।
- рд╡рд░्рд╖ 628 рдИрд╕्рд╡ी рдоें рдпрд╣ां рд╡рд░्рдорд▓ाрдЯ рдХा рд╢ाрд╕рди рдеा। рдЙрд╕ी рджौрд░ाрди рдпрд╣ां рдмाрд╡рдбिреЯों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рднी рд╣ुрдЖ।
- рдпрд╣ां рдПрдХ рдк्рд░ाрдЪीрди рд╕ूрд░्рдп рдоंрджिрд░ рд╣ै। - рддिрдордирдЧрдв़ рдХिрд▓ा – рдХрд░ौрд▓ी
- рдмрд╕ंрддी рдиाрдордХ рдХिрд▓े рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд░ाрдгा рдХुрдо्рднा рдиे рдХрд░рд╡ाрдпा рдеा |





